کاشی و کاشیکاری

به نام خدا

کاشی و کاشی کاری

فن وصنعت کاشی که در صنعت ساختمان بکار می رود از دیرباز در مصر باستان (4700 ق.م)و بین النهرین (3700ق.م) و ایران باستان دوره هخامنشی رواج داشته است.در دوران اسلام این هنر در پیدایش زیبایی و امستحکام نمای بیرونی و درونی ساختمانها و اماکن مدهبی از جمله مقابر ،مساجد و برخی از پلها به شیوه گسترده ای  به کار گرفته شده است .به ویژه از اواخر قرن چهاردهم هجری اکثر بناها  با کاشیکاری اراسته گردیدکاربرد این هنر در تزئین و استحکام بناهای معماری از گسترش و تکامل ویزه برخوردار گردید.به همین دلیل ویزه ها و سبکهای متعدد که عبارتند از آجر لعابدار،کاشی تک رنگ،کاشی معرق ،کاشی هفت رنگ   ،کاشی زرنگار (طلایی)،کاشی معقلی و کاشیهای مکتوب (کتیبه دار).

در آغاز تزئین بناها با کاشی تلفیق کاشی و آجر و آجرهای تراش دار و گچ بوده وقطعات کاشی و آجرهای کوچک لعابدار و شکل تراش خورده در نمای بناها جاسازی می شده است .دوره سلجوقی فن کاشی سازی و نقاشی با لعاب بسیار گسترش یافت.

-        استفاده از کاشی برای تزئین بنا در کنار آجر و گچ

-        رواج کاشی به نام "خشت کاشی"که با روش قالب زدن ساخته

-        شکل و قالب کاشیها بیشتر صلیب و ستاره هشت پر و طرح های هندسی بود.

-        ابداع کاشی زرین فام و کاشی لعاب پران

دوره ایلخانی را می توان فعال ترین دوره ساخت کاشی در ایران دانست .

در دوره تیموری ابداع کاشی معرق یا کاشی موزائیک که با تراشیدن قطعات کوچک خشتهای کاشی و ایجاد نقوش مورد نظر از هر رنگ و جفت و جور کردن در کناریکد یگر جهت تزئین بنا رواج پیدا کرد.

در دوره صفویه رواج کاشی هفت رنگ مهمترین اتفاق سیر تحول کاشیکاری در معماری است.خشتهای مربع یک اندازه که بر روی آن با هفت رنگ لعاب نقاشی می شود تنوع رنگی کاشی هفت رنگ عبارتند از (لاجوردی،آبی،سفید،زرد اکر،سیاه،قهوه ای و سبز).

نقوش کاشی هفت رنگ بر خلاف معرق کاشی از همان ابتدا به دلخواه ترسیم می شد.کاشی هفت رنگ آسانتر و ارزانتر اجرا می شود.

ساخت بدنه کاشی و سرامیک:

بدنه کاشی و یا سرامیک که (بیسکویت)نامیده می شود با استفاده از خاک رس و آب (گل)ساخته می شود برای ساخت بیسکویت کاشی عمدتا از خاک رس استفاده می شود.و برای ساخت سرامیک از خاکهای سرامیکی گاهی در سطح زمین بوده و یا زیر حاکهای زراعی پیدا می شود و گاهی نیز قشر ضخیمی از ماسه سنگها ومواد الرا می پوشاند .

-در تهیه خاک باید از جهات مختلف مورد بررسی قرار گیرد:

1- خاک قلیایی نباشد(پس از خشک شدن گل لکه های سفیدی روی آن بوجود می اید.

     2-  گچ و آهک نداشته باشد(در محله پحت باعث شکستن و چریدگی بدنه می شود)

    3- ماسه نداشته باشد

    4- مواد آلی نداشته باشد.

گلهای معمولی که برای کاشی استفاده می شود از خاک رس معمولی استفاده می شود در حالیکه برای گل ویزه سرامیک از کائولین که از طریق شستشوی صخره ها فلدسپاتی با خرد کرذن و حل در اب بدست می اید.

انواع خاکها:

1-   شن(دانه های ریز 2 الی 6 میلیمتر)

2-   ماسه(دانه های ریزتر 2 الی 4 میلیمتر)

3-   لای(دانه های 6 درصد الی 002/0 درصد میلیمتر)

4-   رس(دانه های کوچکتر از 002/0 میلیمتر)

خاکها در اثر هوازدگی و فرسایش پدید می ایند که بصورت فیزیکی و یا شیمیایی صورت می پذیرند.در اثر هوازدگی فیزیکی ساختمان سنگها تخریب می گردند و از نظر ترکیب کانی شناسی با سنگ مادر یکسان هستند.نظیر شن وماسه وسیلیس و لای که تغییر درجه حرارت –جذب و دفع آب و فرسایش موثر است .در هوازدگی شیمیایی تجزیه مولکولی اتفاق می افتد که خاک حاصل از منشا مادر کاملا متفاوت می شود مثل خاک رس.

عوامل شکل گیری خاک  هوازدگی شیمیایی درجذب هیدروژن - جذب اکسیژن – انحلال و تبادل یونی موثر است گل سرامیک باید ویژگیهای زیر را داشته باشد:

1-   کمترین ناخالصی

2-   عدم وجود شن

3-   عدم وجود آهک و گچ

4-   چسبندگی مناسب

5-   جذب اب و انقباض کم در حین خشک شدن

6-   درجه پخت مشخص

7-   مناسب بودن برای تهیه دوغاب ریخته گری

شیوه تهیه خشت کاشی:

به 2 روش خشت کاشی یا بیسکویت ساخته می شود به شیوه دستی و سنتی:

که گل آماده شده با خاک رس را در قالب چوبی فشرده کرده و پس از شکل گیری در معرض نور حرارت آفتاب خشک می نماید پس از خشک شدن داخل کوره گذاشته و در حرارت بالا سخت می گردد.

شیوه دوم : به شکل صنعتی است که خاک رس خالص را با بخار مخلوط نموده و در داخل قالبهای محکم فلزی پرس شده و وارد کوره خشک کن و سپس وارد کوره پخت بدنه می گردد.

شیوه تهیه خشت سرامیک:

برای بدست اوردن گل سرامیک ابتدا و یا سنگ فلدسپات را درون میکسر خرد کرده و پودرحاصل را درون حوضچه های آب ریخته و شنهای آنرا جدا کرده و می گذارند آب آن تبخیر گردد تا به گل غلیظ دست یابند. بدنه بیسکویت سرامیکی به دو روش ساخته می شود.اول اینکه گل بدست امده را داخل قالب ریخته وفشرده گرددو پس از خشک شدن وارد کوره فوق با حرارت بالاتر می گردد دوم اینکه دوغابی از مواد اولیه ساخته شده در قالبهایی از جنس گچ ریخته می شود و بازمان معین و مشخص از قالب خارج می گرددبخشی از دوغاب به بدنه قالب می چسبد که همان بدنه سرامیک می شود درجه پخت سرامیک از کاشی بالاتر بوده و به همین دلیل نفوذ آب در بدنه سرامیکی در حد صفر می شود.در حالیکه بدنه کاشی جاذب رطوبت و آب می باشد و اب به درون نفوذ پیدا می کند.

آشنایی با لعاب :

لعاب به دو نوع تقسیم می شود :

-        لعاب رنگی جهت ایجاد رنگ کاشی و سرامیک و لعاب شیشه که لایه نازکی بصورت پوستی و براق بر سطح بدنه بیسکویت بوجود می اید که محافظ رنگ و بدنه کاشی و سرامیک می باشد.لعاب پس از پخت می تواند به شکل شفاف شیشه مانند و یا مات به صورت کریستال بوجود اید.بسیاری از سنگها که بلوری هم  نیستند در اثر حرارت و ذوب شدن می توانند به شیشه و مینا تبدیل شوند از جمله اکسید سیلیس،کوارتز،فلدسپات،گرافیت،کربنات باریم و ...در اثر حرارت زیاد به شیشه شفاف تبدیل می گردد و پس از اینکه در اب با سرعت سرد شده و ساییده گردد پودر لعاب شیشه بی رنگ بدست می اید.لعاب شیشه بالاترین درجه حرارت (1000تا 1060 درجه سانتی گراد)پخت را دارد

 برای تهیه لعاب رنگی پودر لعاب شیشه بی رنگ را با برخی اکسیدهای فلزی از جمله اکسید قلع ،اکسید سرب،اکسید کلسیم،اکسید سدیم ،اکسید پتاسیم ،اکسید روی و آلومینیوم به نسبت معینی مخلوط می کنند.

  اکسید آهن رنگ قرمز و اکسید مس رنگ فیروزه ای و اکسید کبالت رنگ ابی را بوجود می اورد البته درجه حرارت و مقدار اکسیژن دهی هنگام پخت لعاب رنگ انرا نیز تغییر می ذهد .

مشخصات کلی کاشی و سرامیک:

جذب اب : میزان جذب آب عاملی است برای اندازه گیری تخلخل بیسکویت کاشی میزان جذب اب برای سرامیک و چینی(استون ور)تغریبا صفر است و برای کاشی و سفال 20 الی 25 درصد متغیر می باشد.تخلخل کاشی نشانگر نرمی بدنه (بیسکویت)ان است و معمولا سوهان خور و شکل پذیر خواهد و در حالیکه که از تخلخل صفر برخوردار می با شد سوهان خور نبوده و مناسب شکل پذیری نخواهد بود.

تیشه: کاشی تراشی عبارت است از: نوعی ابزار شبیه چکش که دارای لبه تیز بوده و در انئازه های مختلف تهیه می گردد.وزن آن مانند تیشه بنایی متفاوت می باشد و عمدتا دارای 3 وزن سبک ،متوسط و سنگین می باشد.نوع معمولی آن حدود 600 گرم وزن دارد .

در معرق کاری ،کاشی را ابتدا به اندازه و شکلی باید تراشیده شود با الماس خط انداخته و سپس با نوک تیشه کاشی را می شکنند تا شکل تا اندازه ای دراید که در محل نصب قرار گیرد.

الماس کاشی بر:

قلمی همانند الماس شیشه بر می باشد که جهت خط انداختن سطح روی کاشی (سمت لعاب شیشه ای )استفاده می گردد.

شاقول:

وسیله ای است دارای وزنه مخروطی شکل از جنس برنج یا فولاد که انتهای ریسمانی وصل شده و برای تراز عمود بودن و یا ستون از آن استفاده می شود.

تراز:

ابزاری است برای کنترل قائم بودن ویا افقی بودن سطوح ساختمانی و ستونها و دیوارها و کفها از آن استفاده می گردد از آن استفاده می گردد معمولا از جنس چوب و یا فلز و یا پلاستیک ساخته می شود و به طولهای 20 تا 90 سانتیمتر ساخته می شود.

شمشه:

نوعی میله با سطح مقطع مربع شکل از جنس چوب و یا فلز در اندازه های مختلف می باشد که کاملا مسطح و صاف بوده و برای کنترل صاف بودن سطح دیوار از ان استفاده می شود.

گونیا:

وسیله ایست که برای کنترل زاویه مخصوصا گوشه ای 90 درجه از آن استفاده می نمایند.

آشنایی با چسب مورد استفاده در کاشیکاری:

امروزه با پیدایش چسبهای سنتستیک ساخته شده در صنعت پلیمر چسبهای سنتی که از تولیدات گیاهی و حیوانی بدست می آمدند از صحنه خارج شدند.امروزه چسبنده های صنعت ساختمان از سه گروه زیر می باشند:

چسبهای pvaکه در برابر رطوبت مقاومند – چسبهای اکرلیک و چسبهای سیمانی – چسب چوب: از خانواده چسبهای pva(پلی ونیل استات) که برای کارهایی که بازمینه چوب تخته سه لایی و یا mdfباشند مناسب می باشد.همچنین برای چسباندن مواد روی گچ نیز کاربرد دارد.

چسب بتن:

از دیگر چسبهای خانواده pva می باشد که جهت اب بندی بتن از ان استفاده می شود که برای زمینه های گچ و سیمانی استفاده می شود چسب بتن را داخل خمیر سیمانی استفاده می نمایند تا نفوذ اب به صفر برسد اما از ایم چسب مانند چسب جوب می توان استفاده نمود.

چسب کاشی:

دو نوع چسب کاشی برای نصب به کف و نصب به دیوار موجود است نوع دیواری ان عمدتا به صورت خمیر آماده کار در گالنهایی نگهداری و مورد استفاده قرار می گیرد نوع پودری که عمدتا برای نصب سرامیک کف استفاده می شود که در هنگام استفاده با آب مخلوط گردیده و خمیر یکدست بدست می اید.

خمیر سیمان:

از ترکیب یک واحد سیمان و سه واحد پودر سنگ بدست می اید و با اضافه کردن اب آماده مصرف می گردد.

پودر بندکشی:

این پودر تقریبا ترکیب آماده ای از سیمان و چودر سنگ است که در هنگام استفاده با آب ترکیب می شود و عمدتا برای بندکشی کاشی و سرامیک از آن استفاده می گردد.

چسبهای رزینی و دیگر چسبهای صنعتی نیز گاهی به مناسبتی در صنعت ساختمان کاربرد خاص خود را دارد.

گچ: در مواردی برای چسباندن قطعات بر روی زمینه گچی مورد استفاده قرار می گیرد در زمانهای گذشته عمدتا کاشیها را با گچ بر زمینه خود نصب می کردند در صنعت معرق کاشی پشت قطعات چیده شده را با گچ قالب بندی می نمایند.

کاشی و کاربرد آن:

کاشی مهری:

قالب مورد نظر را اماده می کردند و کف قالب را که نمای اصلی کاشی یا آجر را پدید می اورند ،بانقوشی که برگزیده بودند کنده کاری می کردند پستی و بلندی در این کنده کاری چشم گیر بود پس از آماده شدن قالب ،خمیر گل رس را در آن جا می دادند و پس از برداشت اضافات آنرا در محل مناسبی برگردان  میکردند تا خشک شود حشت خشک شده را لعاب اماده می کرند و برجستگیها را لعاب مورد نظر آغشته کرده و گودیها را به وضع اولیه باقی میگذاشتند پس از پخته شدن ،محل گودیها به شکل آجر نمایان می شد و محل برجستگیها به شکل کاشی لعابدار به نمایش در می اید.

کاشی پیش بر:

گل قالب گرفته شده را روی صفحه صافی برگردان می کردند و شکلهای مورد نظر را بر روی آن بوجود می اورند و پس از خشک شدن به کوره رفته و پخته می شود که به شکل آجرنما مورد مصرف قرار می گیرد

گره کشی:

کاشیهایی که با طرح و نقشهای مختلف با اشکال چندضلعی پهلوی یکدیگر قرار می گیرند و تشکیل نقش واحدی را می دهند به نام گره کشی مشهورند .    

 

       

معرق کاشی:

معرق کاری عبارت است از قطعه های بریده شده کاشی که از نقوش مختلف و رنگهای متفاوت تراشیده و کناریکدیگر به شکل قطعه ای بزرگ درآمده و روی دیوار نصب می شود این نقوش گاهی به شکل گره کشی و گاهی از نقشهای گل وبوته های اسلیمی و ختایی استفاده می شود

مراحل اجرایی معرق کاشی: اصولا برای معرق کاشی از کاشیهای دست ساز استفاده می شود کاشیهایی که دارای قطر 1 الی 2 سانتی متر بوده و سطح آنرا با لعابهای رنگی و سپس لعاب شیشه پوشانده شده و برای طرحهای مورد نظر برش خورده و مورد استفاده قرار میگیرد اندازه کاشیهای ذست ساز 15 در15 سانتی متر است.

کاغذ بری: ابتدا نقش یا طرحهایی راکه به کمک خطوط بر روی کاغذ مشخص می نمایند و در دور طرحهای مورد نظر را با کاتربرش داده و از هم جدا می سازند.این بریده های را اگر تشابهی داشته باشند جدا از هم جمع آوری می کنند واگر قرینه نباشند ،رنگهای متشابه را در یک جا قرار میدهند که در موقع چسباندن روی کاشی پیشرفت کار سریعتر انجام می گیرد.

کاغذ چسبانی: قطعات بریده شده کاغذی را که از یک نقش بدست می اید و گره های مربوط به رنگهای مختلف را تشکیل می دهد بر کاشیهایی که رنگهای مورد نظر را دارند می چسبانند به طوریکه علایم مشخصه هر یک مرئی می باشد.از این کاغذها روی کاشی به طرفی که لعاب داده شده می چسبد وچسب آن سریش یا چسب موقت دیگر می باشد زیرا باید در خاتمه کار با خیس کردن بتوان آنرا از سطح کاشی جدا نمود حد فاصل بین دو قطعه کاغذ که روی کاشی می چسبد در حدود 5 میلیمتر یا بیشتر است باید کاغذها را خیلی صاف و بدون چین خوردگی روی کاشی چسباند تا اندازه قطعه بزرگ و یا کوچکتر نشود زیرا بعد از تراشیدن نمی توان در جای خود قرار گیرد ودرزها  وحد فاصل بین دو کاشی زیاد یا کم نگردد .

 

تکه بری:

برای جداسازی و آماده کردن قطعاتی که در کاغذ چسبانی با فاصله 5 میلیمتر یا کمی بیشتر برسطح کاشی انجام شده است را ابتدا با الماس مخصوص کاشی که شبیه الماس شیشه می باشد دور کاغد و یا همان نقش مورد نظر را خش می اندازند سپس با چکش و یا شیشه مخصوص کاشی تراشی قطعت را جدا کرده و اضافه کاشی تا مخیط نقشی را می تراشند باید دقت کرد که لعاب اطراف کاغذهای چسبانده شده سالم بماند این جداسازی و تراشیدن اضافات کاشی به مهارت استاد کار نیاز دارد تا مهارت خود تیشه کاشی تراشی را در پیچ و خم طرحها حرکت دهد و قطعات را از هم جدا سازد عمل جدا سازی قطعات را تکه بری می گویند.

 

لب زدگی:

پس از جدا شدن قطعات استادکار لعابهای رنگی اضافه اطراف طرح و کاغذ تا جاییکه با الماس مشخص خط افتاده است را با تیشه و یا سوهان می تراشد به طوریکه در اطراف کاغذ فقط بدنه کاشی زیر کاغذ های چسبانده شده دیده می شود.این لعاب پرانی را در اصطلاح "لب زدگی"می گویند.

گل بردگی:

در این مرحله با تیشه مخصوص ،اجرهای پیرامون قطعه لب زده را که روی لعاب آن کاغذ چسبیده را می تراشند به طوری که اجرها از لبه کاغذ تا پشت کاشی تراشیده شوند.تراشیدن بدنه کاشی و آماده کردن قطعات برای ظریف کاری در مراحل بعدی است اگر برجستگیهای اضافه در پشت کاشی وجودداشته باشد قطعات خوب کنار هم قرار نخواهند گرفت .

 

سوهان زنی:

بعداز مرحله گل بردگی با تیشه با استفاده از سوهانهای مختلف لبه های کاشی را خوب برای درز یکنواخت آماده می نماید(ذرز مخلی است که دو بعد کاشی به هم می چسبند)بعد از آماده شدن قطعات کاشی از گل بردگی با سوهانهای مختلف که بتواند درست در پیچ و خم زاویه های باز و بسته کاشی ،صافکاری و حرکت و عمل درز کردن را انجام دهد استفاده می کنند.تا اگر در محیطی برجستگی باشد ان را از بین ببرد ولبه کاشیها را از روی لعاب دار کاشی به پشت به طور مایل سوهان کاری می کنند به نحوی که لبه لعاب دارکاشیها پهلوی هم قرار گیرند .اگر لبه کاشیها در خط مستقیمی باشد می توان از سنگ سنباده استفاده کرد این عملیات را "سوهان زنی"می گویند.

تخمه گذاری:

تخمه گذاری عبارت است از قطعات کوچک که بوسیله دست تراشیده می شوند و در دل قطعات بزرگتر جا می گیرند.مثلا غمچه ای که در میان برگها یا برگی که در میان چند بوته جقه  ای یا اسلیمی باید جاساز می شود.البته باید بدانیم که رنگ کاشیها هیچ کدام مشخص نیست چون روی انها کاغذهای طرح اولیه چسبیده و استادکار با شماره و علامتهایی که روی کاغذهاست رنگ را تشخیص می دهدو هر کدام را در محل خود جاساز می کند.هنگامیکه قطعه نامبرده در محل خود قرار گرفت انرا بوسیله مخلوط گچ و سریش محکم می کند .

جمع آوری:

هنگامی که تخمه گذاری قطعات تمام شد و قطعات طرح در مراحل قبلی آماده گردید نسخه تکراری طرح را روی زمین صاف یا میز پهن کرده و قطعات آماده شده را از روی شماره روی شماره خود جای گرفتو از دزستی کار اطمینان حاصل شد ،روی زمین در محل مناسبی یا روی میز صاف و یا در سورتیکه سطح کار به شکل منحنی و قوسی باشد باید زیرکار را با گچ به شکل حجم مورد نظر آماده کرد (به این مرحله تخمیر می گویند)برای اینکه قطعات هنگام مونتاژ و جمع آوری حرکت نکند می توان با چسب سریش آنها را از سمت لعاب یا کتغذ چسبیده شده روی آن بر سطح میز روی نقشه و طرح چید تا هنگام ملاط ریزی پشت کاشیها قطعات جا به جا نشوند.

پس از پایان مرحله فوق اطراف کار طرحها مهار می نمایند و شیشه گیری و تراز می نمایند و با آماده کردن بستر کار پشت کاشیها را با ملاط گچ و یا سیمان به قطر 3 سانتی متر پ و تراز و صاف می نمایند.پس از خشک شدن ملاط پشت کاشیها ،قطعات یکپارچه را از زمین برداشته و در جای اصلی روی کار نصب می نمایند.پس از شاقول کاری و تراز نمودن ،پشت قطعات را با دوغاب سیمان پر می کنند.پس از خشک شدن سیمان ،کاغذهای روی کاشی را نمدار کرده واز سطح کاشیها تمیز و آماده بهره برداری می گردد.

 

شباهت و تفاوتهای بین معرق کاشی و نقاشی موزائیک:

تعریف کاشی معرق:

معرق کاری عبارت است از قطعه های تراشیده شده کاشی که نقوش مختلف را ازرنگهای متفاوت تراشیده و در کناریکدیگر قرار می دهند و به شکل قطعات بی رنگ در آورده و روی دیوار نصب می شود تا زینت بخش بنا گردد.این نقوش گاهی از نقشهای گره کشی و گاهی از نقشهای مختلف مانند گل و بوته ،اسلیمی،ختایی با خطوط مختلف تشکیل می گردند معرق کلمه ای است عربی است از ریشه کلمه عرق که به معنی لاغر و کم گوشت است.دهخدا همچنین تعریف می نماید "نوعی کاشی مرکب از قطعات مختلف و رنگهای گوناگون که چون کنار هم می گیرند نقشی زیبا و بدیع به وجود آید."

    

تعریف هنر موزائیک:

وازه فرانسوی آن mosaique  می باشد.به معنی چیزی که از قطعات مختلف درست شده باشد . در انگلیسی با کمی تفاوت املایی به همین معنی کاربرد دارد (mosaic)استاد روئین پاکباز این گونه تعریف می کند " طرح پیکر نما یا انتزاعی ساخته شده از قطعات سفال،سنگ،شیشه ،چوبهای رنگی بر روی دیوار یا کف "

دهخدا نیز می گوید:مجموعه مکعبهای کوچک و رنگارنگ از مرمر یا اسمالت که رسمی هندسی راتشکیل می دهند و در سیمان کار گذاشته شده اند.

 

 

با مطالعه تازیخی و کاربردی این دورشته م یتوان به این نتیجه رسید که وجه مشترک این دو واژه برماهیت قطعه قطعه و رنگین موزائیک کاشی تاکیدشده است.و اما وجوه تمایز این دو را می توان به نحوه بکارگیری و استفاده از متریال به شکل زیر اشاره نمود.

در تکنیک معرق کاشی ،ایجاد نقشها از تراشیدن کاشی به شکل دقیق طرح صورت می پذیرد و از کنار هم قرار گرفتن قطعات به صورت مبت و منفی سطح کار تکمیل می گردد و حد فاصله های قطعات بسیار کم و اندک است .همچنین در تکنیک کاشی معرق صرفا از کاشی دست ساز با لعاب رنگهای محدود استفاده می شودطرح و نقش در هنر معرق کاشی محدود بوده و عمدتا از نقوش هندسی و گره چینی و نقوش گیاهی و اسلیمی و ختایی استفاده می گردد.

در حالیکه در نقاشی موزاییک از تنوع رنگ و تنوع متریال و تنوع طرح می توان استفاده نمود و خلق اثر محدود به طرح و رنگ نیست از طرف دیگر کاشی معرق در کنار اجرکاری جهت تزئین بنا کاربرد دارد درحالیکه نقاشی موزائیک در فرمتهای متفاوت مخیطی از جمله نمای بنا ،کف،سقف و در محیطهای شهری و مبلمان شهری کاربرد فراوان دارد .

شیوه اجرای یک اثر معرق کاشی . موزائیک نشان دهنده اختلاف بنیادی این دو شیوه است که این تفاوتهامنجر به شکل گیری اثاری می شود که مخصوص از نظر بصری وحسی این تفاوت های اجرایی را منعکس می کند.فرایند تولید معرق کاشی در کنار شیوه های اجزکاری و نقش بندی نما با مواد سنتی دارای مراحلی می گرددکه در هر مرحله به تخصیص و مهارت ویژه ای نیاز می شود.

تهیه خاک رس و تهیه گل برای ساخت خشت اولیه پخت خشت اولیه و تهیه بیسکویت کاشی و مرحله لعاب پخت ویژه آن و مرحله لعاب شیشه روی رنگ و پخت دوم آن از یک طرف ومراحل تولید طرح طبق اندازه سطح مورد نظر (طرح اولیه بسیار دقیق بر روی کاغذ انجام می شود که فاقد سایه روشن ورنگ بندی محدود می باشد)برش کاغد طبق الگو ی طرح برش و ساب زدن قطعات طرح بر اساس الگوی کاغذی مونتاژ و جمع آوری قطعات شماره گذازی شده بر اساس طرح اصلی و ملاط دهی از پشت و...

 

در هنر موزائیک برعکس معرق کاشی روش ساده انتخاب طرح ازاد بوده و محدودیتی ندارد و هر نوع طرح و نقشی را می توان انتخاب نمود .ابتدا طرح بر روی سطح مورد نظر که می تواند دیوار باشدو یامف و یا انواع تخته و پنلهای دیگر نقش می گردد.

هر بخش از طرح با قطعات رنگی از مواد ماندگار مثل کاشی سنگ،صدف،چوب،آینه و شیشه آجروحتی پلاستیک ها چیده می شود و فاصله هایی مابین قطعات چیده شده باقی می ماند که پس از اتمام مرحله چیدمان رنگ بندکشی می شود.جالب است بدانیذ که در موزائیک مهم ترین عامل زیبایی تنو شکل،اندازه،و فاصله قطعات چیده شده باشد که همان تنوع وتکث عنص بافت در تصویر است و پیچیدگی طرح در زیبایی نهایی آن نقش اصلی ندارد.

در هنر موزائیک مرحله تکمیلی کارکه مرحله مهمی نیز می باشد مرحله بندکشی و دوغاب دهی کار می باشد

اجرای نقاشی موزائیک به مناسبت کاربرد آن چند روشش می باشد که مهمترین انها عبارتند از:

1-    روش مستقیم

2-    روش غیر مستقیم

3-    روش معکوس

4-    روش بلوکی

5-    روش پانلی

6-    روش توری ...

در اجرای موزائیک ،اجرای مراحل مختلفی میتوان در هر لحظه متناسب پیشرفت کار تصمیم گیری کرد و واحدهای متناسب با پیشرفت کار رااجرا نمود یعنی می توان سلیقه های آنی و حسی را در کار اعمال کرد که چنین امری در معرق کاشی غیر ممکن است اجرای کاشی کاری معرق به گونه ایست که نقش نهایی بسیار دقیق وشفاف را بوجود می آورد و در نهایت سطحی یکپارچه را به نمایش در آورد اما موزاییک با توجه به این که قطعات با کوچک و بزرگ گاها دارای سطحی ناصاف و تنوع مواد ومتریال باقطرهای متنوع و با فاصله متنوع ایجاد می گردد.مصالح و مواد و متریالهای متنوع بکاررفته در موزائیک امکان استفاده از طیف وسیعی از رنگها و بافت ها را می دهد.در خالیکه برای معرق کاشی با نوعی خاک از کاشی شکل گرفه است که قابل ساب خوردن باشد این فرایند موجب شده تا کاشی با بدنه ای سست  و در رنگهای محدود تهیه شود تا بتوان به راحتی آن را شکسته و ساب زد.

کاشی هفت رنگ(یا خشتی):

سبکی از کاشیکاری اسن از کاشیهای با شکل واحد منظم بنا به سلیقه استادکار و ویژگیهای محل اجرای اثر و اصولا به شکلهای مربع،مستطیل،شش ضلعی،ستاره ای وشکلهای دیگر و در اندازه های متداول 15 *15 و 20*20 سانتیمتر به صورت خشت با زنگ زمینه غالبا سفید تهیه شده سپس طرح اولیه به کمک گرده دغال برروی  کاشی کپی می شود.سپس توسط اکسید منگنز فقلم گیری شده و بعد با رنگهای مختلف اما پایه حرارتی پایین تر از رنگهای کاشی و رنگ امیزی می گرددو دوباره به کوره رفته و آماده نصب می شود.

هفت رنگ اصلی و متداول جهت رنگ آمیزی این نوع از کاشی عبارتند از سیاه،سفیدفلاجوردی،زرد،حنایی و قرمز که امروزه از سایر رنگها مثل طلایی و سبز و... استفاده می شود.

 

کاشی معقلی: نقوش معقلی از مصالحی مانند اجر وکاشی ساخته می شود ومعمولا در جدولهای شطرنجی و به شکل هنذسی در هنگام نصب بوجود می اید..

 

منابع:

 

1-    مطالبی از وبلاگ نوید عبادست

2-    کتاب کاشی و کاربرد آن(محمود ماهر النقش-انتشارات سمت)

3-    کتاب کاشیکاری و کاربرد آن(ابوالقاسم گرامی –نشر اتحاد)

 موفق باشید

دبیخ اله مختاری

 

/ 0 نظر / 257 بازدید